‘Geestdrift, solidariteit en betrokkenheid vasthouden’

ZonMw-voorzitter Jeroen Geurts

Voorzitter Jeroen Geurts van ZonMw is trots op wat er bereikt is bij ZonMw sinds de uitbraak van het virus. In korte tijd werd er heel veel onderzoek uitgezet: naar de acute en de minder acute aspecten van COVID-19 en, naast de medische, ook naar de sociaal-maatschappelijke gevolgen van de pandemie. Inmiddels zijn de eerste resultaten ook alweer gebruikt om de zorgpraktijk te verbeteren.

We zitten nog midden in de crisis, maar Geurts kijkt toch al vooruit. Ruim een jaar na de uitbraak zijn er ook lichtpuntjes, meent hij.

Welke lichtpuntjes zijn er?

“We hebben ongelooflijk veel gerealiseerd. In een korte tijd hebben we zo’n 235 projecten mogelijk gemaakt. Dan zie je dat er veel kan in Nederland. Normaal doen we er veel langer over voordat een onderzoeksvoorstel is gehonoreerd. En weet je wat het mooie is? Eigenbelang en organisatiebelang wijken voor de bestrijding van de gemeenschappelijke vijand: het virus. Alles is opengegooid. We delen data en onderzoeksresultaten, waar voorheen soms publicatiebelang voorging. Team science, waar we al mee bezig waren, is door COVID-19 in een snelkookpan terechtgekomen. Door de crisis denken we meer als groep en in benodigde samenwerking, en minder als individu. Ook over disciplines heen. Ik hoop en verwacht dat we dit na corona vasthouden. ZonMw is de linking pin. Wij financieren, maar verwijzen ook door en verbinden partijen. We faciliteren samenwerkingen tussen groepen. Dat maakt onderzoek interdisciplinair, de hekjes gaan weg. En daardoor hebben we als land grote wetenschappelijke vooruitgang geboekt. 

‘Eigenbelang en organisatiebelang wijken voor de bestrijding van de gemeenschappelijke vijand: het virus’

Het op alle fronten snelle schakelen van het afgelopen jaar was mede mogelijk doordat er bij ZonMw veel kennis in huis is en de netwerken met tal van partijen er al waren. We investeren in Nederland al jaren in onderzoek naar virussen als SARS-CoV. Dat was een groot voordeel bij de vaccinontwikkeling. Die was nooit zo snel gegaan als we in Nederland niet al zoveel wisten over coronavirussen.”

Op welk gebied is wetenschappelijke vooruitgang geboekt?

“Mag ik drie projecten noemen? In het kader van het GO FAIR initiative roepen we experts op om mee te doen met het ‘Virus Outbreak Data Access Network’ (VODAN). Fair data en metadata hadden al onze volle aandacht, maar nu nog meer. Door metadata geschikt te maken voor uitwisseling tussen kennissystemen, kunnen patronen worden blootgelegd in het ontstaan en de bestrijding van virusuitbraken.

Daarnaast hebben we de ‘Dutch COVID and Thrombosis Coalition’, waaraan alle UMC’s, veel algemene ziekenhuizen en bloedbank Sanquin deelnemen. Dankzij deze samenwerking kwam heel snel in beeld dat de helft van de mensen op de IC trombose krijgt. Preventief gebruik van bloedverdunners kan bloedstolling voorkomen. Inmiddels is het een officiële richtlijn en schrijven huisartsen bloedverdunners voor aan mensen uit risicogroepen die besmet zijn met het virus. Binnen de coalitie werken diverse disciplines samen zoals lab-onderzoekers, apothekers, verpleeghuisartsen epidemiologen, intensivisten en trombosedienstmedewerkers.

Bij onderzoek horen ook teleurstellingen. Er waren aanwijzingen dat het BCG-vaccin tegen tuberculose ook zou werken tegen het virus. Radboud UMC en de Universiteit Utrecht onderzochten dit met financiële hulp van ons. Helaas bleek het vaccin in dit geval niet werkzaam. Dat is jammer, maar het is wel goed dat het onderzocht is. We weten nu ook wat niet werkt. Dat is ook een resultaat.”

Hoe wordt de kennis van al die onderzoeken gedeeld?

“ZonMw heeft veel contact met collega’s bij nationale en internationale zusterorganisaties. We delen alles wat we te weten komen. Dat is altijd belangrijk maar zéker in het bestrijden van een pandemie. We stellen aan financiering de voorwaarde dat de opgedane kennis per direct beschikbaar komt voor andere onderzoekers. Dit om te voorkomen dat we overbodig onderzoek doen, omdat iets bijvoorbeeld al een keer onderzocht is, maar ook om elkaar snel te laten profiteren van nieuwe inzichten.

Onderzoek moet ‘FAIR’ zijn: Findable, Accessible, Interoperable en Reusable. Iedere kennisorganisatie waarmee we samenwerken heeft nu datastewards die ervoor zorgen dat kennis uitwisselbaar is. Een goed voorbeeld van het internationaal delen van kennis is een trial met hydroxychloroquine. Dit is op meerdere plekken op de wereld onderzocht. Halverwege een trial in het VK kwam men erachter dat dit geneesmiddel niet werkt tegen COVID-19. Het leidde ertoe dat de trial in Nederland in overleg met de onderzoekers is stopgezet.”

Jeroengertss3b02 Light B Bewerkt
Jeroen Geurts: ‘Door COVID 235 projecten in 9 weken mogelijk gemaakt’

ZonMw richt zich nadrukkelijk ook op kwetsbare groepen. Hoe doen jullie dat?

“Met het opzetten van een kennisprogramma draagt ZonMw bij aan de monitoring van de effecten van vaccinatie van patiënten waarbij het immuunsysteem niet optimaal werkt. Denk aan kankerpatiënten en mensen met het syndroom van Down. Ook dit weer in hoog tempo. Tijdens de kerstvakantie is het programma opgezet en in januari zijn de eerste onderzoeksvoorstellen gehonoreerd die parallel aan het begin van de vaccinatiecampagne van start zijn gegaan. Dit onderzoek is een waardevolle aanvulling op de monitoring van de vaccinatie door de farmaceutische bedrijven en het RIVM. Patiënten met een verstoord immuunsysteem en hun behandelaars hebben veel vragen: of zij bijvoorbeeld voldoende beschermd zijn en wat het effect is van de vaccinatie op hun ziekte. Deze projecten leveren op korte termijn kennis op die direct bruikbaar is voor deze kwetsbare groepen. Onze toegevoegde waarde is dat wij deze projecten in samenspraak met het RIVM uitzetten en zorgen voor harmonisatie en internationale samenwerking. Uiteindelijk kunnen daardoor patiënten gedurende de pandemie maar ook bij toekomstige vaccinaties optimaal begeleid worden.”

Wat wordt nu de volgende stap?

“Onze mensen hebben een formidabele prestatie geleverd. Alles is in een stroomversnelling gekomen. Dat is overigens niet vol te houden. We hebben het eerste halfjaar bijna alles opzijgezet om de COVID-19 programma’s te draaien. Die focus geldt overigens ook voor onze externe commissieleden: zij beoordeelden in zeer korte tijd veel extra aanvragen. Nu zijn we toe aan een volgende stap. We moeten ook weer breder kijken naar andere onderwerpen. Bovendien hebben onze experts het al drukker op hun ‘gewone’ werk in ziekenhuizen en aan universiteiten.”

‘We stellen aan financiering de voorwaarde dat de opgedane resultaten per direct beschikbaar komen voor andere onderzoekers’

Wat raakt u in deze pandemie?

“Wat me erg aan het hart gaat, is de sociaal-maatschappelijke impact van de pandemie. We rapporteren tweewekelijks aan het RIVM over lopende onderzoeken. Niet alleen de klinische. Het RIVM heeft veel kennis over sociaal-maatschappelijke onderzoeken op dit gebied. Wij leveren daar als ZonMw een bijdrage aan, denk aan informatie over eenzaamheid tijdens corona. Bovendien gaat het andere onderzoek ook gewoon door. Naar preventie in bredere zin, de geestelijke gezondheidszorg en geneesmiddelen bijvoorbeeld. Al hebben enkele natuurlijk ook een link met COVID-19.”

Waar staan we over een jaar?

“Ik verwacht dat COVID-19 bij ons blijft en dat we in jaarlijkse vaccinatiecycli terecht gaan komen. De maatschappij moet weer open en dat dient zorgvuldig te gebeuren. Sneltesten zijn daar een belangrijk onderdeel van. Ook daar investeert ZonMw uitgebreid in. Nederland heeft heel goede onderzoekers. Ik hoop dat de geestdrift, solidariteit en betrokkenheid die nu zo zichtbaar is onder onze onderzoekers vastgehouden kan worden. Samen, als team, kunnen we echt heel veel.”

Deel deze pagina

Meer lezen